Welkom!
Welkom bij deze voor iedereen toegankelijke online cursus ‘zelfregulatie bij jongeren met autisme: beter omgaan met boosheid, onrecht en frustratie’. Deze cursus richt zich op hulpverleners die met het werkboek ´Zelfregulatie bij jongeren met autisme´ aan de slag gaan en in de praktijk werken met jongeren met autisme en zelfregulatieproblemen. Het kan ook waardevolle handvatten bieden aan andere betrokkenen bij jongeren met autisme (zoals ouders of docenten). Het is géén vervanging van het werkboek, maar biedt ondersteuning in het werken met het werkboek.
Opbouw van de cursus
De cursus bestaat uit tien audiolessen (in totaal zo’n 3,5 uur materiaal). Ik heb ervoor gekozen dat je als deelnemer in één keer bij alle informatie kunt. Je kunt de lessen dus zo snel achter elkaar luisteren als je zelf wilt. Ik raad je echter aan om dit niet té snel te doen. Gun jezelf ook de tijd en de ruimte om het onderwerp eens te overdenken en de opdracht die eraan gekoppeld is ook in de praktijk te kunnen uitvoeren.
Je vindt steeds een beknopte samenvatting van de audioles terug in deze tekst. Ook staat in dit draaiboek de opdracht en/of tips aan jou als hulpverlener nog eens beschreven. En vind je interessante links naar boeken en artikelen die te maken hebben met het onderwerp van de audioles. Dat kunnen boeken, artikelen of websites zijn waar ik zelf veel aan heb gehad. Zodat het ook praktisch bruikbaar is in je werk.
Het is aan te raden om het boek ‘Zelfregulatie bij jongeren met autisme’ (Hogrefe, 2019) in je bezit en gelezen te hebben alvorens met de cursus te beginnen. Zonder het boek is de cursus ook zinvol. Echter: Ik verwijs vaak naar het boek, dus het heeft de voorkeur dat je het boek ook bij de hand hebt.
De inhoud van het boek en de inhoud van de cursus vullen elkaar aan. Het boek geeft de structuur, uitleg en houvast (én de tekst die gemaakt is voor de jongeren zelf). De audiolessen richten zich meer op gesprekstechnieken, reflectie op je eigen functioneren als hulpverlener, aandachtspunten in de begeleiding en behandeling van jongeren en hoe om te gaan met lastige situaties.
Heb je de cursus doorlopen en wil je graag meer verdieping door jouw eigen casuïstiek bespreken in een supervisiegesprek? Laat dit dan weten via het contactscherm op deze website! Ik neem dan zo snel mogelijk contact met je op.
Ik hoop dat de inhoud van deze cursus je inspireert en een stap verder brengt in het werken met jongeren met autisme!
De illustraties in deze cursus zijn afkomstig uit mijn boek en gemaakt door de Spaanse illustrator en visual artist Marta Abad Blay.
Je kunt nu aan de slag met het eerste audiobestand waarin deze cursus verder geïntroduceerd wordt!
Hartelijke groet,
Jeroen Bartels
Introductie:
Over werken met pubers en écht contact maken.
Samenvatting van de audioles:
De cursus is geïntroduceerd.
Het belang van écht contact maken en authentiek zijn, is uitgelegd.
Werken met pubers: wat is een goede basishouding? De positie van de gids; coach of adviseur.
Opdracht om mee te nemen in de praktijk:
Ga eens bij jezelf na wat je basishouding is in contact met jongeren. En hoe voelt dat? Zit je op een fijne plek? Lukt het je om de rol van ‘adviseur’ vast te houden, ook als het lastig wordt en af en toe bewust achterover te leunen?
Verder lezen?
Dit zijn interessante links die horen bij deze audioles:
Een goed leesbaar overzichtsartikel met nuttige tips over gesprekstechnieken bij pubers inclusief literatuurlijst (auteur: Herman Prüst). Vooral de beschrijving van het verkrijgen van mandaat van de jongere om te mógen hulpverlenen, is een essentieel onderdeel van het behandelcontact met de jongere. Een aanrader om dat nog eens na te lezen!
Audioles 1:
Over autisme, de puberteit en boosheid en frustratie.
Samenvatting van de audioles:
(Een stukje van) de geschiedenis en huidige stand van zaken rondom autisme is behandeld.
Een aantal belangrijke thema’s in de puberteit is besproken.
De invloed van ASS op de puberteit en op zelfregulatieproblemen is besproken.
Opdracht om mee te nemen in de praktijk:
Ga eens na wat een hypothese kan zijn van de onderliggende oorzaak van zelfregulatieproblemen bij één (of meerdere) van jouw cliënten. Je kunt daarbij gebruik maken van het samenvattende overzicht op bladzijde 48 van het boek.
Verder lezen?
Dit zijn interessante links die horen bij deze audioles:
Het document Handreiking Zelfmanagement (NIPA, 2026) waarin je een duidelijk overzicht krijgt van de huidige stand van zaken rondom begeleiding/behandeling/ondersteuningsmogelijkheden bij autisme.
Dit is de meest recente richtlijn autismespectrumstoornissen bij jeugd (2025).
Audioles 2:
De voorbereidende fase: motivatie en het veranderproces.
Samenvatting van de audioles:
De voorbereidende fase is besproken. De fase waarin je zorgvuldig gaat bekijken in hoeverre de jongere gemotiveerd is en wáár de motivatie van de jongere ligt.
Er is stilgestaan bij de dynamiek in het systeem bij een jongere die ingewikkeld gedrag laat zien.
De cirkel van gedragsverandering is uitgelegd. En het belang van het goed aansluiten bij die fase waar de jongere zich in bevindt.
Er is stilgestaan bij motiverende gespreksvoering met jongeren met autisme.
Er is gesproken over de toepasbaarheid van oplossingsgerichte therapie bij pubers en de verschillende typen ‘cliënten’ en hoe zich dit verhoudt tot de cirkel van gedragsverandering.
Opdracht om mee te nemen in de praktijk:
Ga eens kijken bij jouw eigen cliënten (jongeren met autisme) waar zij zitten in de cirkel van gedragsverandering. En kijk eens of het lukt om als hulpverlener in dezelfde fase te gaan zitten als de jongere.
Verder lezen?
Dit zijn interessante links die horen bij deze audioles:
Audioles 3:
Aan de slag met het werkboek: psycho - educatie en affectieve educatie.
Samenvatting van de audioles:
We gaan van de ‘voorbereidende fase’ naar de ‘actiefase’.
Er is uitleg gegeven over psycho-educatie en affectieve educatie bij jongeren met autisme.
Er is nagedacht over het acceptatieproces van de diagnose autisme (normaal willen zijn versus afwijken van de ‘norm’).
Het belang van het aansluiten bij de jongere en samen, op maat, invulling geven aan de ‘module’ psycho-educatie is uitgelegd.
Opdracht om mee te nemen in de praktijk:
Vraag eens na bij een jongere met wie je werkt wat hij weet over de bij hem/haar gestelde diagnose autismespectrumstoornis en wat dit voor hem/ haar betekent en waar ze het aan merken in het dagelijks leven. En hoe ze zelf aankijken tegen de term ‘autisme’ of dat ze er een andere, bij hen beter passend woord voor hebben?
Verder lezen?
Een boek dat behulpzaam kan zijn bij psycho-educatie voor jongeren met ASS is de pubergids autisme (auteur Caroline van der Velde).
Een mooie documentaire is ‘Lucia de Rijker onder boze jongeren”. Deze documentaire geeft veel stof tot gesprek met jongeren over hun boosheid. Te gebruiken dus bij affectieve educatie en om in gesprek te komen over hoe om te gaan met je boosheid.
Audioles 4:
Is het een feit of mijn gedachte?
Samenvatting van de audioles:
Er is uitleg gegeven over het belang van het kunnen onderscheiden van interne en externe triggers.
Negatieve kernovertuigingen en ‘het voorspellende brein’ is besproken.
Autistisch denken en de link tussen negatieve ervaringen uit het verleden en interne triggers zijn besproken.
Het onderwerp ‘denkfouten’ is besproken en hoe je hier aandacht aan kunt besteden in de begeleiding van een jongere.
Er is uitleg gegeven over het thema: evenwichtiger denken; hetloslaten van negatieve gedachten en zelfacceptatie.
Het thema ‘overvraging bij jongeren met autisme’ is besproken.
Opdracht om mee te nemen in de praktijk:
Ga eens samen met een jongere in kaart brengen wat de eisen uit de omgeving zijn en in hoeverre er sprake is van overvraging?
Audioles 5:
Het herkennen van boosheid in je lichaam.
Samenvatting van de audioles:
Het gebruik van het zelfregulatieformulier is uitgelegd. Inclusief een aantal aandachtspunten en tips.
Er is gesproken over de lichaams- en gedragssignalen van boosheid bij jongeren met autisme.
Het belang van het betrekken van mensen in de omgeving van de jongere is besproken.
Er is uitleg gegeven over het belang van ‘regie’ bij jongeren met autisme.
De aandachtsoefening (gebaseerd op de methode mindfulness) is uitgelegd.
De ‘cirkel van conflict is’ uitgelegd.
Opdracht om mee te nemen in de praktijk:
Voer de komende week dagelijks de aandachtsoefening (mindfulness-oefening) uit. Ervaar hoe het voor je is zodat je dit ook beter over kunt brengen op de jongere.
Verder lezen?
Een link naar de mindfulnesstraining voor volwassenen met ASS, van Annelies Spek. Op deze website zijn alle audiofragmenten van de oefeningen te vinden en ook artikelen over mindfulness bij volwassenen met autisme. De training is ook goed te gebruiken bij jongeren met autisme.
Audioles 6:
Ontspanningstechnieken.
Samenvatting van de audioles:
Het belang van uitstel van je primaire reactie is besproken.
Er is gesproken over: Hoe kan je je lichaam kalmeren? Daarvoor zijn de ontspanningstechnieken belangrijk.
Het belang van praktisch oefenen met jongeren is uitgelegd. Het gaat dus niet alleen om het bespreken, maar vooral ook om het doen. Praktisch aan de slag dus!
Er is uitleg gegeven over het markeren van de oefening.
Er is gesproken over hoe je het oefenen met ontspanningstechnieken aan kunt pakken.
Er is uitleg gegeven over de time-out en time-in.
Opdracht om mee te nemen in de praktijk:
Ga zelf de ontspanningsoefeningen uitvoeren en eens ervaren wat voor jou goed werkt! Vanuit het idee: als je weet waarover het gaat, kan je het beter overbrengen aan een jongere.
Verder lezen?
Dit zijn interessante links die horen bij deze audioles:
Dit is een gestructureerd praktisch boek gericht op het beter omgaan met overprikkeling bij jongeren met autisme.
Audioles 7:
Cognitieve interventies.
Samenvatting van de audioles:
Er is besproken wanneer je meer of minder nadruk legt op cognitieve interventies bij jongeren met autisme.
Er is uitleg gegeven over helpende, evenwichtige gedachten, als tegenhanger van de interne triggers. Korte zinnen die voor de jongeren écht geloofwaardig zijn.
Er is stilgestaan bij het oplossingsgericht invullen van de zelfregulatieformulieren, en benadruk dat de jongeren ook formulieren invult als een situatie goed gegaan is.
Het belang van ‘self coaching’ van de jongere. Dat is waar je naartoe wilt: dat de jongere de ‘coach van zichzelf’ wordt.
De vaak gehoorde valkuil dat de cognitieve interventie oppervlakkig blijft, is besproken en het belang van het vinden van de ‘hot cognitions’. Dat wil zeggen, in plaats van “ik weet dat het zo is” wordt het dan “Ik voel dat het zo is”.
Opdracht om mee te nemen in de praktijk:
Ga met de jongeren waar jij mee werkt op zoek naar helpende, evenwichtige cognities die ook geloofwaardig zijn voor de jongere zelf.
Audioles 8:
Sociale vaardigheden.
Samenvatting van de audioles:
Er is uitleg gegeven over het oefenen van sociale vaardigheden bij jongeren met autisme.
De meerwaarde van het oefenen van sociale vaardigheden is besproken. Het belang van vaardigheden oefenen, maar ook het uitwisselen van ervaringen (als het in een groep aangeboden wordt).
Het belang van het goed observeren van het contact tussen jou en de jongere, dit bespreekbaar maken en vertalen naar praktische oefeningen.
De basishouding tijdens de oefeningen: een lage Expressed Emotion (EE) bij de hulpverlener en het ophakken van de oefeningen in kleine onderdelen.
Opdracht om mee te nemen in de praktijk:
Ga eens na hoe het staat met jouw eigen sociale vaardigheden. Lukt het jou als hulpverlener om op een goede manier je grenzen aan te geven? En het geven van kritiek aan anderen?
Verder lezen?
Dit zijn interessante links die horen bij deze audioles:
Een (iets ouder) overzichtsartikel over sociale vaardigheidstraining bij kinderen met ASS. De aandachtspunten en theoretische onderbouwing.
Een link naar een onderzoeksartikel. Een meta-analyse gericht op effectiviteit van sociale vaardigheidstrainingen in het algemeen (niet specifiek voor jongeren met autisme). Zeker interessant om eens te lezen!
Audioles 9:
De afronding: Het boosheidsplan en de netwerk-bijeenkomst.
Samenvatting van de audioles:
Aandachtspunten in het invullen en gebruiken van het boosheidsplan zijn toegelicht. Met name het belang van het goed aansluiten bij de beleving en bewoording van de jongere.
Er is uitleg gegeven over hoe je de netwerkbijeenkomst (systeemgesprek) kunt aanpakken, afsluitend aan het uitvoeren van het werkboek. Het belang van goed ‘voorstructureren’, de jongere regie geven en het gebruiken van een oplossingsgerichte insteek waarbij je probeert de jongere en zijn/haar systeem een goed perspectief mee te geven en demoralisatie te voorkomen.
Opdracht om mee te nemen in de praktijk:
Ga bij jezelf eens na of je genoeg handvatten hebt om het systemische eindgesprek te voeren. Of wat je hierin wellicht nog nodig hebt om dit gesprek te kunnen voeren.
Verder lezen?
Dit zijn interessante links die horen bij deze audioles:
Dit is een heel praktisch boek voor ouders waarin de methode geweldloos verzet uitgelegd wordt. Als je in gesprek bent met volwassenen (ouders) in het systeem van de jongere, dan kan deze methodiek handvatten geven.
Dit is een interessante podcast over geweldloos verzet en werken met gezinnen.
Audioles 10:
Omgaan met lastige situaties.
Samenvatting van de audioles:
Dit was de laatste audioles.
De volgende situaties zijn besproken: omgaan met jongeren ‘die niks willen’; omgaan met jongeren die niet willen oefenen; omgaan met jongeren die het niet in de praktijk kunnen brengen; omgaan met jongeren die niet willen dat er andere mensen bij betrokken worden.
Verder lezen?
In dit cursuspakket bevindt zich een interview (pdf document) met ervaringsdeskundige Nynke Zuurmond waarin zij tips geeft aan hulpverleners. Nuttig om te lezen! Neem ook een kijkje op haar website en bekijk het mede door haar ontwikkelde prikkelprofiel.
Afsluiting
Je hebt alle audiolessen van de cursus doorlopen! Hopelijk heeft het je een stap verder kunnen brengen in het werken met jongeren met autisme en zelfregulatieproblemen en heeft het je geïnspireerd om nieuwe dingen uit te proberen in je dagelijkse praktijk als hulpverlener.
Wil je meer verdieping en na het volgen van deze cursus jouw casuïstiek bespreken in een online supervisiegesprek? Stuur dan even een bericht via het contactscherm.
Hartelijk dank voor het volgen van deze cursus!
Met een groet,
Jeroen Bartels